BUDYNEK DAWNEGO KLASZTORU PIJARÓW - WYSTAWA ONLINE

Prezentacja budynku dawnego Klasztoru Ojców Pijarów, obecnej siedziby Muzeum Okręgowego w Rzeszowie

MUZEUM OKRĘGOWE W RZESZOWIE

Od kilkudziesięciu lat muzeum mieści się w zabytkowym, siedemnastowiecznym gmachu byłego zakonu o. PIJARÓW.
Jest on częścią dawnego zespołu klasztornego, w skład którego wchodzi także kościół pod wezwaniem Świętego Krzyża oraz byłe kolegium pijarskie, mieszczące obecnie I Liceum Ogólnokształcące.

FOTO

PIJARZY

Zakon Kleryków Regularnych Ubogich Matki Bożej Szkół Pobożnych.
Dewizą pijarów Pobożność i Nauka.

Założycielem zgromadzenia był św. Józef Kalasancjusz, największy święty wśród pedagogów i największy pedagog wśród świętych…

Budynek klasztorny oraz kościół wzniesiony został w latach 1644-1649 z inicjatywy Zofii Pudencjanny, ówczesnej właścicielki Rzeszowa, żony księcia Władysława Dominika Ostrogskiego.

Budynek szkolny powstał nieco później.

Zamiarem fundatorki było umieszczenie w nim Zgromadzenia Bernardynek trzeciej reguły św. Franciszka.

Śmierć Zofii spowodowała, iż miasto przeszło w ręce jej młodszej siostry Konstancji oraz jej męża Jerzego Sebastiana Lubomirskiego.

Wolą nowych właścicieli w 1654 roku klasztor przekazany został Pijarom.

 

Od tej pory rzeszowski konwent, otoczony opieką właścicieli miasta wzrastał w zamożności, zaś prowadzone przez nich kolegium uważane było za jedną z najlepszych szkół męskich w ówczesnej Polsce, w której w 1738 roku wykłady prowadził Stanisław Konarski – wybitny pedagog, ksiądz, reformator szkolnictwa, a zarazem poeta i dramatopisarz.

 

Obecny charakter zespół klasztorny otrzymał na początku XVIII wieku. Wówczas to, w latach 1703-1705 przebudowano fasadę całego kompleksu nadając mu ujednoliconą formę architektoniczną, która zachowała się do dnia dzisiejszego. 

 

Prace te przeprowadzone zostały wedle projektu Tylmana z Gameren, wybitnego niderlandzkiego architekta epoki, pracującego m.in. na dworze książąt Lubomirskich – Szreniawitów.

W konsekwencji I rozbioru Polski (1772 r.) historia rzeszowskich Pijarów i ich szkoły dobiegła końca. Na mocy ustawy cesarza austriackiego Józefa II, w 1786 roku rzeszowski zakon został skasowany, a jego mienie przeszło na własność państwa. Reforma szkolnictwa wyjęła z pod opieki kościoła kwestie edukacji, która znalazła się pod ścisłym nadzorem rządu. Z tego też względu w budynku zlikwidowanego kolegium pijarskiego ulokowane zostało państwowe gimnazjum, pierwsza tego typu szkoła w Rzeszowie.
W opuszczonym budynku klasztornym ulokowano austriackie urzędy i szkołę niemiecką oraz mieszkania dla prefekta gimnazjum i dyrektora wspomnianej szkoły.
Ponadto w gmachu popijarskim swą siedzibę znalazła biblioteka oraz instytucja apteki. Gmach pełnił funkcję budynku biurowego również w okresie międzywojennym, już po odzyskaniu przez Polskę niepodległości.
W latach 1939-1944 budynek zajęty został przez Niemców i przeznaczony na siedzibę Ortskommando (wojskowej komendy lokalnej). Od jesieni 1944 roku, przez kolejnych kilka miesięcy, budynek klasztorny zajęty został przez Armię Czerwoną. Po zakończeniu wojny ulokowano zaś w nim siedzibę Powiatowej Rady Narodowej.

 

Ostatecznie w 1954 roku budynek klasztorny przekazany został na siedzibę Muzeum Okręgowego w Rzeszowie. Nie oznacza to jednak, iż historia rzeszowskiego muzeum sięga lat 50-tych XX wieku.

Do dnia dzisiejszego o pierwotnej funkcji obiektu świadczą polichromie, wykonane techniką tempery, dolnych krużganków oraz dwóch reprezentacyjnych narożnych sal. Autorem malowideł wykonanych w końcu XVII wieku w refektarzu, sali aptecznej i krużgankach klasztoru jest urodzony w Rzeszowie zakonnik o. Łukasz.

 

APTEKA

Pierwsza z reprezentacyjnych sal, usytułowana w południowo – zachodnim narożu budynku, posiada sklepienie kolebkowe z sześcioma lunetami. W środkowej części sklepienia znajduje się główna scena ukazująca 12 mędrców, ubranych w charakterystyczne XVIII wieczne stroje, prowadzących dyskusję wokół nakrytego perskim kobiercem, okrągłego stołu. Na stole znajdują się atrybuty uczonych, tj. otwarte księgi, kałamarz czy globus.

Tło dla wszystkich przedstawionych scen tworzą dekoracje z różnorodnych motywów zdobniczych; maszkaronów, kartuszy, masek, owocowych i kwiecistych girland, ptaków i zwierząt.

Spływy sklepień na osi sceny środkowej wypełniają dwa mniejsze malowidła ukazujące króla Salomona w otoczeniu lwów oraz królową Sabę.

Królowa Saba

W sześciu lunetach sklepienia znajdują się wyobrażenia ukazujące ówczesną wiedzę na temat świata, czyli różnorakie gatunki zwierząt, w tym także ptactwo i ryby oraz bogactwo roślinności, czy też sceny mówiące o hutnictwie, górnictwie czy mineralogii.

Ogród, porośnięty przez drzewko jabłoni, cyprysa, lilie, róże, zdobią go także donice i wazy z ziołami, które uprawiano w wirydarzu i klasztornym ogrodzie. Malowidłu towarzyszy napis:

„Ziołami lekarze nie leczą, lecz pomagają ulżyć chorobie”.

Jest to wyobrażenie hortus conclusus – ogrodu rajskiego.

Scena z dryfującym okrętem symbolizuje ziemskie życie, a syrena wyobraża ludzką dusze dążącą do zmartwychwstania. Rolę zbawczego artefaktu gra gałązka krzewu koralowego /opisana przez Owidiusza w Metamorfozach/. Koral – skamieniała kropla krwi Gorgony, talizman, symbol Chrystusa „jak szczep koralowy”, lek i zbawienie.

Scena z górnikami pozyskującymi minerały i piecem do destylacji ziół obrazują nowożytną funkcję apteki, która od wieku XVI, dzięki Paracelsusowi, zaczęła dodatkowo stawać się laboratorium chemicznym. miejscem kojarzonym z chemią i alchemią.

Uzupełnieniem dekoracji malarskich tej sali są dwie sceny biblijne. Na ścianie zachodniej widnieje wizerunek miłosiernego Samarytanina, zaś na ścianie wschodniej scena odzyskania wzroku przez Tobiasza. Wszystkie opisane sceny ujęte zostały w bogatą dekorację geometryczną i motywy roślinne.

REFEKTARZ

W tym samym stylu utrzymane są malowidła drugiej reprezentacyjnej sali – byłego zakonnego refektarza. Na polu środkowym sklepienia kolebkowego z lunetami znajduje się obraz centralny. Jego motywem przewodnim jest „chleb”.

Środkowa scena głównego obrazu ukazuje Chrystusa łamiącego chleb w trakcie wieczerzy w Emaus.

Z lewej strony ukazana jest scena kuszenia przez szatana Chrystusa na pustyni, aby swa boską mocą przemienił kamienie w chleb.

Po prawej stronie głównego obrazu ukazano zaś pustelników świętego Pawła i Antoniego, których wedle legendy kruk żywił chlebem.

Inną wymowę niosą treści sceny malowideł na spływach sklepienia po stronie wschodniej i zachodniej refektarza.
Tematycznie odnoszą się one do opisanych w Starym Testamencie wojen narodu żydowskiego prowadzonych z Filistynami, Kananejczykami i Madianitami.

 

 

Na pierwszym spływie ściany wschodniej widnieje Jozue, wódz izraelitów w walce z Kananejczykami. Ukazany jest on w momencie, gdy przy pomocy boga Jahwe zatrzymuje słońce i księżyc, aby pod osłoną nocy umożliwić ucieczkę rozgromionej armii południowego Kanaanu.
Na drugim spływie wschodniej strony sali ukazany jest biblijny mocarz Samson podczas walki z lwem, który zastąpił mu drogę w drodze do miasta Timnah.

 

 

Po stronie zachodniej na pierwszym spływie sklepienia ukazany jest z kolei Dawid po zwycięskim pojedynku z filistyńskim olbrzymem Goliatem. Stojąc na tle obozu wojskowego Dawid w lewej ręce trzyma głowę Goliata, w prawej zaś procę.

Scena w drugim spływie po zachodniej stronie sali ukazuje Gedeona, izraelskiego bohatera walk z Madianitami. Jest on ukazany w momencie, gdy anioł z mieczem powierza mu od boga Jahwe zadanie wyzwolenia narodu żydowskiego.

Dekorację refektarz uzupełniają dwa spływy sklepienia od strony północnej, gdzie ukazana jest postać Chrystusa ukrzyżowanego w otoczeniu symboli czterech Ewangelistów:
Mateusz – człowiek , Jan – orzeł, Marek – lew, Łukasz – wół

Od strony południowej, gdzie widnieje wyobrażenie słońca na tle ciemności, zaś pod nim płynące rzeki. Scenę tą uzupełniają cytaty z Księgi Genesis o stworzeniu świata.

Dekoracje malarskie zachowane w gmachu muzealnym są najstarszymi tego typu malowidłami ściennymi w Rzeszowie i posiadają niewątpliwe wielką wartość, tak artystyczną jak i historyczną.